ชื่อ(ข้าว)นี้มีความหมาย

        สายพันธุ์ข้าวที่หลากหลายแต่ละชนิดมีคุณสมบัติที่แตกต่างกัน ซึ่งสัมพันธ์กับสภาพพื้นที่ปลูก และอายุการเจริญเติบโตของสายพันธุ์นั้นๆ ซึ่งเรียกกันว่า ข้าวพันธุ์หนัก พันธุ์กลาง พันธุ์เบา และข้าวไร่ อย่างเช่นพื้นที่นาทามที่มีน้ำท่วมขัง ต้องใช้พันธุ์ข้าวหนัก ที่นาลุ่มใช้พันธุ์ข้าวกลาง ข้าวเบาเหมาะสมกับนาดอน นาโคก ส่วนข้าวไร่เหมาะตามไหล่เขา และด้วยอายุการเจริญเติบโตที่แตกต่างของแต่ละสายพันธุ์ จึงช่วยในการวางแผนการผลิต การใช้แรงงานของชาวนาได้อย่างเหมาะสม ไม่ต้องเร่งรีบเก็บเกี่ยวพร้อมกันทุกแปลง แต่เมื่อเก็บเกี่ยวสายพันธุ์หนึ่งเสร็จก็ไปดูแลอีกสายพันธุ์ได้ ที่สำคัญการปลูกข้าวหลากหลายสายพันธุ์ เป็นหลักประกันว่ามีข้าวกินแน่นอนในกรณีเกิดวิกฤตความแห้งแล้ง น้ำท่วม หรือโรคระบาด เพราะสามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตข้าวไม่สายพันธุ์ใดก็สายพันธุ์หนึ่งในช่วงระยะเวลาที่ต่างกัน
        พันธุ์ข้าวบางสายพันธุ์สามารถปรับตัวตามสภาพแวดล้อมได้ เช่น พันธุ์ข้าวเหนียวลอย และข้าวเจ้าลอย สามารถเจริญเติบโตในที่น้ำขังนาน โดยต้นข้าวจะยืดตัวสูงหนีระดับน้ำที่สูงขึ้น บางพันธุ์ก็มีความต้านทานโรคและแมลงได้ดี เช่น ข้าวเหนียวเขี้ยวงู ข้าวแสนสบาย ใช้ปลูกเพื่อต้านทานโรคเพลี้ยไฟ แมลงเต่าทอง และหนอนกอ ความหลากหลายของสายพันธุ์และคุณสมบัติ รวมไปถึงรสชาติที่แตกต่าง ได้นำมาซึ่งการเรียกชื่อตามความหมายอย่างน่าสนใจ ตัวอย่างเช่น

ข้าวเล้าแตก

เป็นข้าวเหนียว โดยมีเรื่องเล่าว่า ผู้เฒ่าคนหนึ่งปลูกข้าวสายพันธุ์นี้ หลังเก็บเกี่ยวเสร็จเอาข้าวขึ้นยุ้งปรากฏว่าไม่สามารถเก็บข้าวได้หมด ต้องสร้างยุ้งใหม่และเก็บได้ไม่นานยุ้งก็หักอีก จึงเรียกพันธุ์ข้าวนี้ว่า “เล้าแตก” เล้าเป็นภาษาอีสาน หมายถึง ยุ้ง ดังนั้น เล้าแตกก็คือ ยุ้งแตก

ลักษณะพันธุ์เป็นข้าวที่มีใบดก ใบกว้างยาวแข็ง จึงควบคุมวัชพืชได้ ทนแล้ง ทนน้ำขัง ทนต่อเพลี้ยไฟ เหมาะสำหรับดินร่วนปนทราย ดินร่วนปนเหนียว ให้ผลผลิตสูง น้ำหนักดี รวงใหญ่ยาว จับเมล็ดถี่ รสชาติ นิ่ม หวาน หอมกินอร่อย นึ่งขึ้นหม้อ สามารถนำมาทำข้าวโป่งหรือข้าวเกรียบว่าว ข้าวจี่ ข้าวต้มมัด ข้าวหลาม ขนมนางเล็ด

ข้าวแม่ฮ้าง

เป็นข้าวเหนียว เล่ากันว่ามีครอบครัวหนึ่ง ภรรยาเพิ่งคลอดลูก พอถึงฤดูเก็บเกี่ยวสามีไปเกี่ยวข้าว ได้แต่บ่นภรรยาที่เอาข้าวพันธุ์นี้มาปลูก เพราะเป็นข้าวที่มีขนเยอะทำให้คายและคัน ถึงกับทะเลาะกันและสามีตัดสินใจทิ้งภรรยาและลูกไป

ข้าวแม่ฮ้างเป็นข้าวที่มีความหอม นุ่มและกลิ่นหอมมากเมื่อใครได้ลองกินแล้วจะติดใจ นำมาทำเป็นข้าวเม่าได้รสชาติดี หรือทำข้าวหลาม ข้าวต้มมัด

ข้าวนางนวล

เป็นข้าวเหนียวที่มีกลิ่นหอมเฉพาะตัวตั้งแต่เป็นต้นกล้า ตลอดจนเป็นต้นข้าว เมื่อนำมานึ่งจะหอมมาก จนกล่าวว่า หากครอบครัวใดนึ่งข้าวนางนวลแล้วจะรู้ได้ทันทีเพราะกลิ่นหอมฟุ้งกระจายไปไกล

ลักษณะพันธุ์ อายุการเก็บเกี่ยวประมาณ 150 วัน ต้นสูงประมาณ 155 ซ.ม. ทรงกอแผ่ แตกอดี ลำต้นล้มง่าย เมล็ดจับถี่ปานกลาง เปลือกข้าวสีฟางมีจุดดำที่ปลายเมล็ด

สามารถแปรรูปเป็นข้าวต้ม ข้าวหลาม ข้าวโป่ง

ข้าวแสนสบาย

เป็นข้าวเหนียว ที่ปลูกได้ง่าย ทนโรค ทนแมลง ปลูกแล้วไม่ต้องดูแลเยอะ ให้ผลผลิตสูง ข้าวสารเม็ดสวย มีกลิ่นนหอมและนุ่ม ปลูกแล้วไม่ต้องดูแลเยอะ แบบแสนสบาย เหมาะสำหรับปลูกในดินร่วนปนทรายหรือดินร่วนปนเหนียว

ข้าวพญาลืมแกง

เป็นข้าวเหนียว มีเรื่องเล่าว่า ครอบครัวหนึ่งได้หุงข้าวชนิดนี้ เพื่อรองรับท่านพญาที่มาเยือนในหมู่บ้าน เมื่อท่านพญาได้กินข้าวชนิดนี้แล้ว ไม่ยอมกินกับกินแต่ข้าวอย่างเดียว เพราะรสชาตินุ่มอร่อยและหอมมาก 

ลักษณะพันธุ์ เป็นข้าวกลาง เหมาะกับทุกสภาพดิน เมล็ดข้าวเปลือกแบนยาวสีเหลืองเกลี้ยง 

ข้าวเหนียวลอย

ลักษณะพันธุ์เป็นข้าวหนัก อายุประมาณ 7 เดือน สามารถยืดหรือลอยตัวได้สูงตามระดับน้ำโดยเฉลี่ย 180-500 ซ.ม. แตกกอดี มีรากที่ปล้องทุกปล้อง และมีต้นแขนงงอกออกจากปล้อง เมื่อน้ำลดลำต้นจะปูลงไปกับผืนนารากที่ปล้องจะหยั่งลงดิน ต้นแขนงและรวงจะชูขึ้น รวงจับกระจัดกระจาย เมล็ดเรียว เปลือกเมล็ดสีฟางกระม่วง มีขนบนสั้น นิยมนำข้าวเปลือกมาเลี้ยงไก่และเป็ด แต่ต้นล้มง่ายเพราะสูงและเกี่ยวยาก

ข้าวเจ้าแดง

เป็นข้าวเจ้าเมล็ดข้าวสารสีแดง เป็นที่นิยมปลูกในภาคอีสาน เพราะสามารถนำมาแปรรูปเป็นขนมจีน ได้เส้นสวย และเอาให้ไก่ชนกิน ไก่จะแรงดี อดทน อายุการเก็บเกี่ยวประมาณ 150  วัน ความสูงประมาณ 140-150 ซ.ม. เป็นข้าวที่มีลำต้นอ่อน ล้มง่าย แต่ล้มไปในทิศทางเดียวกัน เป็นข้าวที่มีน้ำหนักดี จับเมล็ดห่าง ผลผลิตดี เมล็ดร่วงง่าย ฟาดง่ายเมล็ดเรียวเล็ก เปลือกเมล็ดสีแดงคล้ำอมน้ำตาล มีกลิ่นหอมเล็กน้อย เป็นข้าวแข็ง หุงขึ้นหม้อ

แปรรูปเป็นขนมจีนได้เส้นสวย เหนียวนุ่ม ทำข้าวปาด ใช้เป็นส่วนผสมยาสมุนไพรลูกประคบแก้ปวดเมื่อย ทำแป้งเหล้า

ข้าวมะลิแดง

เป็นข้าวเจ้าที่มีลักษณะคล้ายคลึงกับหอมมะลิมากเพียงแต่มะลิแดงข้าวกล้องเป็นสีแดง อายุเก็บเกี่ยว 120 วันข้าวสารสีชมพูเข้มแกมแดง ข้าวนุ่มมีกลิ่นหอมเฉพาะตัว ต้านทานโรคได้ดี

ได้รับความนิยมในกลุ่มคนที่ใส่ใจสุขภาพ เพราะข้าวสีช่วยบำบัดโรคได้หลายโรค โดยเฉพาะเบาหวาน ชาวบ้านแถบภาคอีสานเชื่อว่า ข้าวพันธุ์นี้ช่วยแก้อาการท้องผูก ช่วยป้องกันโรคเหน็บชา โรคลำไส้และโรคอัมพาตได้ แต่กินในช่วงฤดูร้อนเกิดอาการร้อนในได้   

ข้าวเจ้าลอย

เป็นข้าวเจ้า มีคุณสมบัติเด่นคือ การยืดปล้องให้สูงตามน้ำได้หลายเมตรมีรากที่ปล้องทุกปล้อง มีต้นแขนงงอกออกจากปล้องเมื่อน้ำลดลำต้นจะปูลงไปกับผืนนารากที่ปล้องจะหยั่งลงดิน ต้นแขนงและรวงจะชูขึ้น แต่ถ้าน้ำมาในช่วงที่ข้าวกำลังตั้งตัวข้าวไม่สามารถยืดตัวได้ทันข้าวตายได้ จึงเหมาะกับพื้นที่นาทามของภาคอีสาน เป็นข้าวหนักอายุประมาณ 7 เดือน เมล็ดมีหาง มีขนเล็กน้อย ข้าวค่อนข้างแข็ง ไม่มีความหอม

นิยมนำข้าวเปลือกพันธุ์นี้มาเลียงไก่ เลี้ยงเป็ด ทำให้ไข่ที่ออกมามีคุณภาพดี ทำขนมข้าวปาด ขนมจีน ขนมดอกจอก  

ข้าวปกาอำปลึ

เป็นข้าวเจ้า ปกาอำปลึหรือผกาอำปลึ แปลว่า “ข้าวดอกมะขาม” เป็นข้าวที่มีถิ่นกำเนิดแถบตะเข็บชายแดนไทยกัมพูชา เมื่อสุกแก่ เปลือกของข้าวมีสีเหลืองอ่อน เหลืองเข้ม และสีดำคล้ำในเปลือกเดียวกันเหมือนสีของดอกมะขาม ซึ่งเป็นที่มาของชื่อ ปกาอำปึล เมล็ดข้าวเรียวยาว เมื่อขัดขาวจะมีสีขาวเหมือนข้าวหอมมะลิ แต่เมล็ดจะเล็กกว่า มีสีใส แวว มันกว่า หากสีเป็นข้าวกล้องจะมีสีเขียวออกน้ำตาลอ่อนๆ รสชาตินุ่มเหนียว หนึบๆ คล้ายข้าวโพดข้าวเหนียว

ข้าวเนียงกวง

เป็นข้าวเจ้า “เนียง” ในภาษาเขมรหมายถึง ผู้หญิง เนียงในความความของข้าวก็คือ แม่โพสพผู้รักษาข้าว คำว่า “กวง” หมายถึง การคงอยู่ ยืนยาว ไม่มีวันสูญหาย ไม่หมดสิ้น ข้าวเนียงกวงมีลักษณะพิเศษ คือรวงข้าวโน้มลง ใบธงชูขึ้นสามารถป้องกันไม่ให้นกมากินข้าว  

นิยมนำข้าวชนิดนี้ไปใช้ในการประกอบพิธีกรรมต่างๆ เช่น ในงานแต่งงาน หรือใส่ในหลุมเสาตอนปลูกบ้านใหม่ ครั้งเอาข้าวขึ้นเล้าก็ต้องใช้ข้าวตระกูลเนียง เพื่อความมั่นใจว่าจะมีข้าวกินตลอดปี สามารถทำเป็นขนมพื้นบ้าน และขนมจีนได้ ขายเป็นข้าวสารราคาดี ใช้บริโภคในครัวเรือน

ข้าวลืมผัว

เป็นข้าวเหนียว มีเรื่องเล่าว่า มีสามีภรรยาคู่หนึ่ง เมื่อสามีชาวได้ออกไปทำธุระนอกบ้าน ภรรยาได้นำข้าวมาหุง แต่ระหว่างที่รอสามีภรรยาได้หยิบข้าวที่หุงสุกแล้วมากินเล่น แต่ด้วยลักษณะข้าวที่มีกลิ่นหอม รสชาติอร่อย ภรรยาจึงกินข้าวหมดไม่รู้ตัวไม่เหลือเก็บไว้ให้สามี จึงเป็นที่มาข้าวอรลืมผัวนั่นเอง

        หรือแม้กระทั่งชื่อข้าวหอมมะลิ 105 ก็มีความหมายและความเป็นมา คือ ข้าวหอมมะลิพบครั้งแรกที่แหลมประดู่ อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี ตั้งแต่ปี 2488 และได้รับความนิยมในท้องถิ่น จนกระทั่งมีการนำไปปลูกที่ท่าทองหลาง อำเภอบางคล้า จังหวัดฉะเชิงเทรา ต่อมาปี 2493 กรมการข้าว กระทรวงเกษตรฯ ได้ออกรวบรวมข้าวพันธุ์ดีของประเทศ พนักงานข้าวอำเภอบางคล้า จึงรวบรวมเอารวงข้าวจากอำเภอไป 199 รวง จนปี 2500 ได้นำไปปลูกเปรียบเทียบพันธุ์ท้องถิ่นในภาคเหนือ กลาง และอีสาน ก่อนจะได้รับการประกาศจากคณะกรรมการพิจารณาพันธุ์ให้เป็นพันธุ์รับรอง เมื่อวันที่ 25 พฤษภาคม 2502 โดยเรียกชื่อว่า หอมมะลิ 105 เหตุที่มีตัวเลข 105 ต่อท้ายก็เพราะว่า รวงข้าวที่นำไปทดลองปลูกทั้ง 199 รวงนั้น เมื่อนำไปเรียงแถวแล้วปรากฏว่าแถวที่ 105 มีเมล็ดข้าวที่ยาวเรียว ขาวใส กลิ่นหอม จึงนำเอาแถวนั้นมาเป็นแม่พันธุ์ให้กับชาวนาปลูกจนขยายผลมีชื่อเสียงอันดับต้นของโลก
        ดังนั้นแล้ว…ชื่อข้าวที่มีความหมาย มีความเป็นมา และบ่งบอกถึงลักษณะพันธุ์ รสชาติ การใช้ประโยชน์ ย่อมมีคุณค่าในการสืบสานหรือฟื้นฟูกลับคืนมาเพื่อสร้างความหลากหลายของสายพันธุ์สู่ไร่นาของชาวนาและมือผู้บริโภค โดยการคัดเลือกและพัฒนาพันธุ์ให้ตรงตามลักษณะพันธุ์และการใช้ประโยชน์ที่ที่สอดคล้องและเหมาะสม อันเป็นอีกแนวทางสำหรับการสร้างความมั่นคงทางอาหารและการตั้งรับกับสถานการณ์การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ รวมถึงวิกฤตต่างๆ

ใส่ความเห็น

อีเมลของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น ช่องข้อมูลจำเป็นถูกทำเครื่องหมาย *